Munch Čuorvvas!
2026 Munch-bálkkašupmi juhkkojuvvui sámi dáiddárfierpmádahkii Dáiddadállui, geat de iske mii Munch lea sámi geahčastagas. Dáiddadállu oažžu bálkkašumi danne go lea huksen arenaid, struktuvrraid ja vejolašvuođaid eamiálbmotdáiddáriidda. Árvvoštallanjoavku deattuha erenoamážit fierpmádaga návcca ovttastahttit árbevieru, innovašuvnna ja dáiddalaš ovdáneami, nu ahte sámi perspektiivvat leat eanet oidnosis dáiddasuorggis. Munch Čuorvvas! prošeavttas deaivvadeaba sámi dálááigge dáidda ja Edvard Munch dáidda. Dáinna lágiin sámi dáiddárat isket movt oaidnetmeahttun historjá, oktasaš muitu, hávit ja assimilašuvdna dagahit guhkitáigásaš váikkuhusaid.
«MUNCH-bálkkašumi jury háliida gudnejahttit Dáiddadálu sin mearkkašahtti barggu ovddas álgoálbmot dáiddáriid doarjumis, ja go sii aktiivvalaččat buktet álgoálbmotmáhtu ja -perspektiivva ásahuvvon dáiddabirrasiidda. Dáiddadállu doaibmá fierpmádahkan man fokus lea háhkat ja hukset infrastruktuvrra - juoga mii ovdal lea váilon sin dáiddalaš barggus. Solidaritehta ja bistevašvuođa deattuhemiin sii áimmahuššet boahttevaš buolvvaid, seammás go sii gudnejahttejit boarrásiid. Vaikko sii leat sajáiduvvan iežaset servodagaide, de sii hástalit maiddái sámi kultuvrra siskkáldasat, álo dainna ulbmiliin ahte oainnusmahttit ja hástalit dan mii lea bistevaš.»
Násteidja / Stjernenatt
Ivdnás albmi dán govas muittuha davviguovllu almmi, nu mo dat sáhttá leat sihke skábman, čakčageasi ja beassážiid áigge go manná geasi guvlui. Mus lea govva oađđinlanja seainnis, vai oainnán dan ovdalgo nohkan, ja dat maid oainnán rievdá áiggis áigái. Dál go čakčat geahčan, de oainnán guovssahasaid doppe davimus albmeravdda duohken.
Munnje lea čuovgga jahkásaš mátki dat eanemus earenoamáš albmoneapmi, ja juoga mii sakka váikkuha munnje. In goassige oađe nu njálgát go dalle go gaskaijabeaivváš báitá birra jándora, ja skábman lean ges dego kemihkalaččat jámihuvvon, fámoheapmi ja váibbas.
In muitte lei go mu mánnávuođas ná, muhto moadde jagi skuvllas máddin rivvejedje mu attáldaga man ožžon davvi almmis, ja dál leat guovssahasat dušše dego šovkes čuovggat mat dolvot min dálvejorggáldahkii.
Mun juogán jagi njealji oassái, ja daidda attán iešguđetlágan dovdomearkkaid.
Jahki álgá fas dálvejorggáldagas. Min birasta seavdnjadas, ja mii dovdat ahte ii buot leat čáhppat agibeaivái, vaikko nu orru ge leamen. Giđđajorggáldat muitala ahte garra dálvi lea nohkan, mii leat olgoáimmus – čuoigat ja oaggut jieŋa alde, ja mun doaman čuoigat ovdalgo muohttaga suddan jávkada čuoigansiivvu. Dát áigi, gaskal giđđa- ja geassejorggáldaga, lea golleáigi. Buot lea ođas, buot šaddá – bahkke almmi guvlui, čuvggoda, čuovgá, čuvge ain garraseappot ahte garraseappot, ii oktage sáhte das čiehkádit.
Geassejorggáldagas njáhká melankoliija – mannagođii go seavdnjasa guvlui dál juo? Liikká lea ain čuovgat mánu vel – nu guhká ahte olmmoš jurddaša ahte ná dat galgá juohke ija. Ja de jávká gaskaijabeaivváš. Fargga, hui fargga dárbbaša lámppá. Šleđggona. Guossalit seavdnjadasas. Jeđđehus čakčajorggáldahkii gávdno: davvi guovllu beaivvit leat ain guhkit go máddelis.
Čakčajorggáldaga maŋŋel ii leat eanet maid dadjat. Golggotmánu lávejin viehkat. Viggen bissut seavdnjadasa ovddabealde, doalahit dan iežan duogábealde. Dat álo jovssai mu.
Dán áigge mun guođán dan. Dalle go dolla jáddá, dan áiggi go čuovga ja doaivva nohká, de in leat mun doppe. Mun mátkkoštan, in ge máhca ovdalgo dálvejorggáldat lahkona. Mun áiggun leat dás go ođđa doaivva riegáda. Juohke háve.
Beroškeahttá das man ollu dulvvit, riđut, eanandoarggástusat ja buollimat dáhpáhuvvet, beroškeahttá das guđe šlájat jávket ja bohtet min eatnamii ja min čáziide, de čuovga čuovvu iežas bálgá. Dat áidna mii ii rievddat das mii rievddadallá.
Danne mun heivehan ealliman čuovgga mielde.
Čuovggas mun ealán. Dat lea áidna masa ain luohtán.
Mu Madonna
Balus, neurotalaš, depressiiva, melankolalaš Edvard, son geasuhii ollu nieiddaid. Son festtii, rigerii, lei gáddálas, lei vuollánan, dahje goappašagaid. Ja anašit gal beasai! Náitalan gal ii; son ii duostan dan dahkat, go lei vásihan ollu moivvi ja gáibideaddji nissoniid. Muhto málet, dan gal máhtii, ja nissonolbmot ledje guovddážis su govain.
Báhkka geassebeaivvi lávkejin MUNCH galbma, arkiivalaš vistái. Dán háve gehččen dego ođđa čalmmiiguin. Mun geahčadin aivve nissoniid; sii ledje nu oidnosis – nu guovddážis govain, iežaset leahkimiin, eallimiin, dovdduiguin – illá sáhtten jáhkkit ahte Edvarda giehta lei sin málen! Orui ahte nissonat leat iežaset málen oidnosii, dego livčče speadjala ovddabealde – dahje govveme iežára. Juste fal nu! Nie mun smiehtadin doppe musea visttis gos savkkástallan ja duođalaš lávkkit gullojedje. Ledjen go mun dál vásiheame dáiddára gii duođas anii árvvus nissonolbmuid? Guhte jeagadii iežas eatni, guldalii iežas oappáid, morssiid? Na, eai buohkat eallán nu guhká gal, ja várra danne Edvard nu hervvošii nissoniid – jurdagiid ja muittuid sin birra, maid sii livčče sáhttán šaddat, maid son livččii sáhttán sin ovddas bargat, maid sii livčče sáhttán leat sutnje.
Dat gullon Edvard, lávke 21. čuohtejahkái! Dievdomáilbmi sávvá dutnje bures boahtima, muhto vihtta minuhta maŋŋá, sii geat álggos ráhkistedje du govaid, sii hilgot du, dego livččet C-beakkálmas gii rámpot iežat Instagramas. Gii don livččet 2026:s? Buorrendoalli kulturalmmái geas lea Youtube-kanála ja podkasta – juo, dan mun jáhkán! Nerdrum livččii du gáđaštan ja gilvališgoahtán duinna, ahte goappás dutnos leat eanemus dološ oaivilat dáidaga ja nissoniid birra; don livččet málen su gáđašvuođa ja ožžon iežat reality TV - prográmma. Eddie! Mun buvttadivččen dan šovva – šattašii neavrri buorre! Dađi bahábut nissonat báittáše čuovgadet eanet go don, ja don divttášit sin. Don málet sin gievran – nu go sii leat – ja danne sii ráhkistit du!
Govvenapparáhtta Eddie, it go sáhte leat govvideaddji? Don govvet iežáriid; ii sáhte leat váttis govvet daid nieiddaid geaidda irgalat. Ii go mus leat ustit gii muittuha du, dál 2026:s? Vai ii go diekkár dievdu – guhte ráhkistii mu ámadaju ja háliidii mu šaddat modeallan – jávkaduvvon dalle 2006:s? Šállošan, Eddie – boađe ruovttoluotta čuođi jagi geažes. . . ii, mátkkoš guoktelotjagi maŋos. . . ii, čuođi jagi; mana fas dohko gos ledjet! Vássánáiggi dáiddár – álo dievdu – gean loktejedje, árvvusadne ja bálvaledje; min vuosttaš ja stuorimus «gillájeaddji dáiddár». Oro fal doppe. Oro. Biso. Mii aŋkke ráhkistit du.
***************************************************
Munch "Madonna" lea álo leamaš oassin mu eallimis, dáiddaplakáhttan mu lanjas. Máŋgga veršuvnnas boahtá dát nissonolmmoš ovdan friddjavuođa govastahkan – nu lahka, muhto seammás nu guhkkin eret. Sus lea friddjavuohta hipmudit, illudit, gáibidit – dušše leat! Juste dat maid mun ieš nu ohcalin.
Madonna lea dáidda mii govvida fámu ja nissonvuođa. Son lea olggobealde dán máilmmi, muhto iežas siste – darvánan seksuálalaš dillái, luovvaneapmái – muhto seammás son lea rašši. Iigo seksuálalaš anistupmi ja guoskkadeapmi leat dat maid mii eanemusat háliidit – eanet go ráhkisvuođa ja beaggima? Maid čađa manai dát nisu govas, ollášuhttin dihte iežas háluid? Makkár bákčasiid gillái? Maid vikkai son čiehkat iežas seksuála vásáhusaid sisa? Manne son divttii Muncha málet iežas dákkár dilis? Mun jáhkán ahte modealla ja Munch deaivvadeigga eanet dásiin go dušše seksuálalaččat – soaitá oktasaš trauma bokte. Danne lean beroštuvvan dan dualitehtas maid oainnán Madonnas.
In dieđe ledje go Edvard Munchas psyhkalaš váttut dovddus áššin; ii soaitte nu dehálaš. Su dáidda aŋkke ovdanbuvttii visuála dáidaga bokte dovdduid maid mii buohkat dovdat. Máŋga sámi dáiddára maiddái barget dán, juogo rahpasit dahje suollemasat. Mun lean okta sis.
Assimilerenpolitihkka lea sámi álbmoga oktasaš, rádjerasttildeaddji trauma – gokčá jahkečuđiid ja viiddis eatnamiid, sihke fysalaččat ja metafysihkalaččat. Dáidda riegáda dárbbus; máŋgasii lea dáidda dat áidna vuohki movt ovdanbuktá váivviid ja váttes dovdduid. Munch čájeha buot dan mii lea gildojuvvon – dan maid ii daja, mainna heahpana, dat mii billista – muhto maiddái dan mii lea hávski, čáppat ja seksuálalaš, nu go Iver Jåks dagai. Sámi servodat ferte ain cealkit buot dan, erenoamážit ovddasguvlui seanadanproseassas mas mii sápmelaččat leat oassin – sihke persovnnalaš dásis, ja sávvamis ovttas eará davviriikkalaš servodagaiguin.
Mu Madonna lea sámi Ipmil, Eadni, Áhkku. Son soahtá min ovddas ja addá midjiide fámu, roahkkatvuođa ja suodjalusa. Mun dovddan su. Son lea min siste ja min birrasis. Dovdda fal dan.
"Mu váimmus soahti… muht' beaivi nu jaska lea"
Dát jietnagovva lea vuolgán mu iežan jienas, vuollegis juoigamiin, mii čadno daidda miellalágiide mat leat Munch govas «Skrik». Eaŋkalis čuojanas dego piano, marimba ja jienat mat leat ráhkaduvvon báddejuvvon ja heivehuvvon jienaiguin.
Jietna muitala siskkáldas proseassaid, dovdduid ja mielavuloš lihkastagaid. Bargu vuolgá beaivválaš meditašuvnnas čiekŋalis nuohtas, ja dán nuohtas riegádit dán prošeavtta luohtešuoŋat.
Čiekŋalis juoigan doaibmá dego siskkáldas guldaleapmin – jaskatvuođa, ráfehisvuođa, čuovgadasa, seavdnjadasa ja lagasvuođa guvlui.
Geardduhuvvon nuohtaid, jaskes lihkastagaid ja improvisašuvnna bokte riegáda juoga mii sáhttá sihke govvidit ja hástalit Muncha máilmmi.
Prošeakta guorahallá mo vásáhusat, muittut ja emošuvnnat sáhttet ovdanbuktojuvvot jiena ja skádjama bokte, doppe gos luohti ja Munch iešvuohta deaivvadeaba.
Prošeakta lea vuolggasadjin dasa mii sáhttá šaddat máŋgga dáiddasuorggi ovttasbargu, mas luohti ja jietna deaivvadit eará ovdanbuktinhámiiguin nugo filmmain, dánssain, čuovggaiguin, teáhteriin, spoken word ja installašuvnnat.
«Juo, mun čuorvvun! – Ja, jeg skriker!»
Dá lea satiralaš geriljateáhterčájálmas mii lea inspirerejuvvon Edvard Muncha barggus «Skrik» ja Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raporttas. Dan ovdanbuktiba Anja Saiva Bongo Bjørnstad ja Anitta Katriina Suikkari.
«Dii sápmelaččat álo biehkubehtet». Leat go gullan dan ovdal? Gávdnojit sii guđet oaivvildit ahte mii galgat orrut jávohaga ja vajáldahttit buot daid olu iešguđetlágan bálddalas sisabahkkemiid mat ain dáhpáhuvvet miehtá Sámi. Duohtavuođa- ja soabadankommišuvnna raporta čilge mo dát sisabahkkemat dagahit ahte boazodolliin lassána ballu ja deprešuvdna mii lea čadnon bargostreassai.
Dán "stunttas", mii guoskkaha muhtun sisabahkkemiid, geavahuvvo Muncha čuorvun veahkkin. Edvard Munch galgá leat dadjan ahte lea luondu ieš mii čuorvu su govas. Mii sáhttit govahallat ahte dát čuorvun ii jaskkot nu guhká sisabahkkemat ožžot lobi joatkit.
Dávista vaikko vel ii gulloš ge
Barggu vuođđun lea Muncha «Skrik», man dávjá gohčodit luonddu čuorvumin. Sámis ii leat dát amas govva, muhto baicca bistevaš vásáhus. Dat čuorvun bahkke eatnama ja olbmo sisa, ja fievrriduvvo áiggi ja buolvvaid čađa.
Sara čujuha dáidagii «Pile o' Sápmi», su eanemus dovddus vuostálastinbargu, ja geavaha aktivisttalaš govahallanvuogi. Nugo muđui ge Sara dáidagiin, de luondu ja olmmoš gullaba oktii. Go eatnama duohtada, de dat rievdada buot mii eallá, identitehta, vuoiŋŋalaš eallima, vuoigatvuođaid, máilmmigova, diehtovuogádaga ja rupmaša.
Bargu čalmmustahttá movt luonddu árvu ja mearkkašupmi hábmejuvvo politihkalaš beroštumiid mielde. Go huksen, energiijabuvttadeapmi ja ekonomalaš ahtanuššan galget vuoruhuvvot, de lea luondu rabas ja olámuttos. Go sámi geavaheapmi galgá gáržžiduvvot, čilgejuvvo baicca ahte dat lea rašši, ahte deattu dihte ferte luondu suodjaluvvot. Seamma lundui addo de iešguđetlágan mearkkašupmi, dan mielde makkár beroštumit ožžot legitimitehta ja doaibmanmuni.
Váikkuhusat oidnojit áiggi mielde. Hávit luonddus šaddet olbmo hávvin, ja guhkesáigásaš deaddu sáhttá dagahit ahte vuosteháhku ja dáistaleapmi rievdá; váibamin, trauman ja jávohisvuohtan. Čuorvvas sáhttá leat vuostálastin, muhto dat sáhttá maid jávohuvvat go fápmodilli lea eahpedásset, dahje go dáistaleapmi lea bistán máŋga jagi. Danin jaskatvuohta ii muital ahte čuorvun jaskkodii, muhto ahte dan hápmi rievddai.
Buvttadeapmi lea ovttasbargu MUNCH musea, Spindel Film ja Dáiddadálu gaskkas. (c) Munchmuseet.
